Τι είναι η “Ψυχική Ανθεκτικότητα”

Μέσα στη βοή της συνεχούς πληροφόρησης για την πανδημία διακρίνουμε τον όρο «ψυχική ανθεκτικότητα» ή αγγλιστί «resilience».

Τί σημαίνει «ψυχική ανθεκτικότητα» , πώς προέκυψε ο όρος και γιατί οι επιστήμονες ψυχικής υγείας τον χρησιμοποιούν πλέον συχνά;

Ο Αμερικάνικος Ψυχολογικός Σύλλογος ( American Psychological Association ), ορίζει την «ψυχική ανθεκτικότητα» ως τη διαδικασία του να προσαρμόζεται κάποιος καλά όταν αντιμετωπίζει αντιξοότητες, τραύμα, τραγωδία, απειλές, ή σημαντικές απειλές άγχους – όπως προβλήματα που προκύπτουν από την οικογένεια ή τις σχέσεις, σοβαρά προβλήματα υγείας, εργασιακούς ή οικονομικούς στρεσσογόνους παράγοντες.1

Ο όρος αν και επίκαιρος, δεν είναι καινούριος. Ήδη από την δεκαετία του 1960 η πρώτη που διεξήγαγε έρευνες για την ψυχική ανθεκτικότητα ήταν η Emmy E. Werner2 η οποία διερεύνησε μια ομάδα παιδιών σε περιοχή της Χαβάη και παρατήρησε ότι περίπου το ένα τρίτο του συνόλου των παιδιών υψηλού κινδύνου τα οποία ζούσαν κάτω από αντίξοες συνθήκες επέδειξαν «ανθεκτικότητα», δηλαδή όταν μεγάλωσαν έγιναν σπλαχνικοί και ικανοί ενήλικες παρά τις δυσκολίες που είχαν αντιμετωπίσει.

Το να είμαι ψυχικά ανθεκτικός λοιπόν σημαίνει ότι αντέχω και υπομένω ό,τι μου φέρει η μοίρα και η κακή μου τύχη;

Απολύτως όχι. Ο όρος «ψυχικά ανθεκτικός» περιγράφει έναν άνθρωπο που δεν υπομένει στωικά την μοίρα του , αλλά έχει ενεργό ρόλο στη ζωή και δεν επιτρέπει να τον ορίζουν οι αντιξοότητες. Το «αντέχω» ή το «ανέχομαι» πρόσωπα ή καταστάσεις δεν υπάρχει στο λεξιλόγιο του «ψυχικά ανθεκτικού» ανθρώπου, ο οποίος μαθαίνει μέσα από τα «εμπόδια» να έχει υπομονή και επιμονή, να εκτιμά ακόμη περισσότερο τη ζωή και αυτά που του προσφέρονται και να είναι συγκεντρωμένος σε έναν εσωτερικό στόχο, καθώς αναζητά τι έχει νόημα για τον ίδιο.

Η οδύνη αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ζωής, οι δυσκολίες στην εργασία, στις σχέσεις, οι απώλειες αγαπημένων είναι αναπότρεπτες .Αν η οδύνη όμως είναι σύμφυτη της ζωής, τότε η δυστυχία δεν είναι η μοναδική επιλογή που έχουμε για να αντιδράσουμε απέναντι σε αυτή.

Ο Victor Frankl (Εβραίος Ψυχίατρος και Νευρολόγος 1905-1997) βρέθηκε σε τρία στρατόπεδα συγκέντρωσης και ζώντας ό,τι μπορεί να ζήσει κάποιος χωρίς να πεθάνει, ύμνησε στα βιβλία του την ομορφιά της ζωής :« Τότε κατάλαβα το νόημα του μεγαλύτερου μυστικού που έχει να δώσει η ανθρώπινη ποίηση και η ανθρώπινη σκέψη : Η σωτηρία του ανθρώπου έρχεται μέσα από την αγάπη και μέσα στην αγάπη.»3

Μια υπέροχη ταινία με θέμα την «ψυχική ανθεκτικότητα» είναι η “La vita e Bella”,(1997) σε σκηνοθεσία του Ρομπέρτο Μπενίνι. Ο Γκουίντο προσπαθεί να θωρακίσει τον γιο του , μέσα στη φρίκη του στρατοπέδου συγκέντρωσης και για να αντέξει ο ίδιος και ο μικρός Τζιοζέ  «μεταφράζει» τη σκληρή πραγματικότητα σε παιχνίδια. Η ικανότητα του Γκουίντο να μην οριστεί από τα δεινά γύρω του καθώς και ο στόχος του να σώσει το γιο του είναι αυτά που του δίνουν τη δύναμη να συνεχίσει και να μετατρέψει το «μαύρο» και τη φρίκη σε «εργαλεία» για μια καλύτερη ζωή.

Τι χρειάζεται για να αποκτήσει κάποιος «ψυχική ανθεκτικότητα»

Η αποδοχή των συναισθημάτων μας

Όλα τα συναισθήματα είναι πολύτιμα. Ο φόβος σε καταστάσεις που απειλούν τη ζωή μας, είναι προστατευτικός. Αντίθετα η απώθηση του φόβου επιφέρει ψυχικές διαταραχές όπως η φοβία (δυσανάλογος φόβος για ένα μη φοβογόνο ερέθισμα), η διαταραχή πανικού ή η κατάθλιψη. Το άγχος όταν βρισκόμαστε σε μία νέα και δυνάμει απειλητική κατάσταση , αποτελεί κινητήριο δύναμη για δημιουργία, πρόκειται για το δημιουργικό άγχος ,αυτό που θα βοηθήσει να παράγουμε λύσεις. Η αγωνία για το θάνατο φυσικά και είναι επώδυνη , αλλά σε καταστάσεις κρίσεων αποτελεί την ευκαιρία για πνευματική αφύπνιση και ωρίμανση , για επικέντρωση σε όσα είναι σημαντικά , για την αποφυγή του ξοδέματος μας στα επουσιώδη και εν τέλει στην εκ νέου νοηματοδότηση της ζωής μας και την επανεξέταση του εαυτού μας.

Η νοηματοδότηση της ζωής και η απόκτηση ενός τέλους (σκοπού) 

Η «ψυχική ανθεκτικότητα» χτίζεται μέσα από την ύπαρξη ενός σκοπού στη ζωή μας . Χρειαζόμαστε έναν στόχο για να μπορέσουμε κάποιες φορές να διαχειριστούμε τις δυσκολίες και τις οδύνες . Η νοηματοδότηση δεν είναι εύκολη ούτε αυτονόητη και χρειάζεται διαρκή επεξεργασία , είναι όμως αυτή που ενδυναμώνει τον άνθρωπο και τον «θωρακίζει» ψυχικά.

Οι ανθρώπινες σχέσεις 

Η «ψυχική ανθεκτικότητα» δημιουργείται στο «μαζί». Ο άνθρωπος πραγματώνεται μέσα από τις σχέσεις του με τους άλλους. Το μοίρασμα, η γνήσια φροντίδα και η αγάπη αποτελούν βασικά στοιχεία της «ψυχικής ανθεκτικότητας». Ο άλλος όταν δεν αποτελεί «καταναλωτικό προϊόν» , αλλά ούτε και τον «κάδο» στον οποίο απορρίπτουμε όλες μας τις εντάσεις και τις ανασφάλειες , μπορεί να γίνει ένας «σύμμαχος ζωής» , ένας συνοδοιπόρος που θα σταθεί δίπλα μας σε καταστάσεις απαιτητικές.

Η προσφορά χωρίς ιδιοτέλεια, το "συμπάσχειν" 

Στις παραδοσιακές κοινωνίες η προσφορά στον διπλανό ήταν περισσότερο έκδηλη. Στο πένθος για παράδειγμα όλο το χωριό βρισκόταν στο πλάι του πενθούντος και οι γείτονες αποτελούσαν σημαντική πηγή πρακτικής , αλλά και συναισθηματικής βοήθειας . Στη σύγχρονη κοινωνία ο εθελοντισμός και η προσφορά στον συνάνθρωπό μας με όποιο τρόπο είναι δυνατόν , μας δίνει συναισθηματική στήριξη. Ο πόνος μοιράζεται , όπως συνηθίζεται να λέγεται .

Η φροντίδα του εαυτού μας

Πόσες φορές έχετε διαθέσει μέσα στην ημέρα σας δύο λεπτά σιωπής; Έχετε χαρίσει στον εαυτό σας τον χρόνο να αφουγκραστεί , να βιώσει με όλες του τις αισθήσεις, χωρίς εξωτερικούς περισπασμούς , την ύπαρξη του ; Επιτρέψτε στον εαυτό σας λίγα λεπτά μοναξιάς για να επεξεργαστείτε το θαύμα της ζωής.

Η συγχώρεση και η ευγνωμοσύνη 

Η γνήσια συγχώρεση όσων μας έχουν προκαλέσει με τον έναν ή τον άλλον τρόπο πόνο είναι πραγματικά ανακουφιστική και πολύτιμη για την εξέλιξή μας . Μόνο έτσι σταματάμε να «κουβαλάμε» ανθρώπους και απελευθερωνόμαστε αληθινά . Ας αναλογιστούμε, πέρα από τις αδικίες και τις δυσκολίες που έχουμε βιώσει, για πόσα πράγματα είμαστε ευγνώμονες κάθε μέρα.

Ποιοι κινδυνεύουν να μην έχουν «ψυχική ανθεκτικότητα»

Η «ψυχική ανθεκτικότητα» δεν είναι κάτι με το οποίο γεννιόμαστε, είναι θα λέγαμε μία «διεργασία» που συνεχίζεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής . Η μείωση των δυνατοτήτων για «ψυχική ανθεκτικότητα» εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα ζωής που έχει ζήσει κάποιος. Αν για παράδειγμα έχει γεννηθεί και μεγαλώσει σε ένα προστατευτικό κουκούλι , εάν του έχουν «χαριστεί» πράγματα και αποφεύγει ο ίδιος να αναλάβει την ευθύνη των πράξεων του, τότε είναι πιο δύσκολο να καλλιεργήσει «ψυχική ανθεκτικότητα». Οι άνθρωποι που δεν έχουν φτάσει ποτέ το στάδιο της ενηλικίωσης , ανεξάρτητα από τη χρονολογική τους ηλικία, οι άνθρωποι που περιμένουν οι άλλοι να «μαντεύουν» τα θέλω και τις επιθυμίες τους και κατ΄ επέκταση να είναι υποχρεωμένοι να τις εκπληρώνουν , θα ζοριστούν πολύ όταν κληθούν να αντιμετωπίσουν δύσκολες καταστάσεις.

Οι άνθρωποι που νιώθουν συνεχώς «αδικημένοι» από τον σύντροφό τους, τους γονείς τους, τον εργοδότη τους και περιμένουν από τους άλλους να μετακινηθούν, παραμένουν εγκλωβισμένοι στην αδικία που τους έχει συμβεί, ζουν μια μιζέρια η οποία τους στερεί κάθε δυνατότητα προχωρήματος, εξέλιξης και μοιράσματος με τον άλλον. Μένουν στην πικρία και το κάκιωμα , χωρίς να βιώσουν ποτέ την ευτυχία και την ελευθερία που φέρνει η αίσθηση της προσωπικής ολοκλήρωσης. «Η διαρκής ενασχόληση με την αδικία που βίωσαν τους κάνει να αποσύρονται στον εαυτό τους, να χάνουν το ενδιαφέρον για τη ζωή και τελικά να οδηγούνται στην κατάθλιψη.»4

Αντί επιλόγου

θα παραθέσω τα λόγια του Νίτσε : « Αυτός που έχει ένα "γιατί” για το οποίο ζει, μπορεί να αντέξει σχεδόν οποιοδήποτε “πως”.»

Ειρήνη Γιαννόπαπα,Ψυχολόγος (M.Sc.) - Υπαρξιακή Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια

Αναφορές

  1. APA Dictionary of Psychology https://dictionary.apa.org/resilience
  2. Werner, E. E. 1971. The children of Kauai : a longitudinal study from the prenatal period to age ten. Honolulu: University of Hawaii Press and Werner, E. E. (1989). Vulnerable but invincible: a longitudinal study of resilient children and youth. New York: McGraw-Hill
  3. Victor E. Frank, Man’s search for meaning,2006 , Bea
  4. Καραγιάννης Δημήτρης 2010. Η αδικία που πληγώνει , Εκδόσεις Αρμός